Nizâmî’nin Bir Beyti Hakkında

IMG_2305Bizde Leyla ile Mecnun deyince akla hemen Fuzûlî’nin mesnevisi gelir ama biraz daha şarka gidince Nizâmî-i Gencevî en büyük Leyla ile Mecnun yazarı sayılır. İkisini mukayese etmek mantıksızdır çünkü Fuzûlî, Türk edebiyatının şairidir ve Türkçe yazmıştır; Nizâmî ise Acem edebiyatının sanatkarıdır ve Farsça yazmıştır.

Geçtiğimiz günlerde Nizâmî’nin mesnevisini karıştırırken hayli ilginç bir beyte rastladım:

تركي صفت وفاي ما نيست
تركانه سخن سزاي ما نيست

Turkî sıfat-ı vefâ-yı mâ nîst
Turkâne suhan sezâ-yı mâ nîst

Ben bu beyti şöyle anlıyorum: “Türkçe bizim vefamız gibi değildir (yani Türkçe vefasızdır). Türk gibi söylemek bize yakışmaz.”

Bu beyit mesnevinin Sebeb-i Nazm-ı Kitâb yani kitabın yazılma sebebinin anlatıldığı bölümde geçiyor. Hülasa edersek burada Nizâmî, padişahtan kendisine bir mektup geldiğini ve bu mektupta padişahın kendisinden kitap yazmasını istediğini anlatıyor. Ben de bu beyitten padişahın Nizâmî’den kitabını Farsça yazmasını istediğini anladım. Çünkü hemen önceki beyitlerden birinde bakın ne diyor:

در زيور پارسي و تازي
اين تازه عروس را ترازي

Der zîver-i pârsî û tâzî
În tâze ‘arûs râ terâzî

Prof. Dr. Nazi Tokmak’ın tercümesiyle: “Arapça ve Farsça’daki hünerini göstermelisin. Bu yeni gelini en güzel şekilde süslemelisin.” Demek ki padişah Arapça ve Farsça yazmasını istiyor. Bunu takip eden beyitlerden sonra da yukarıdaki beyti yazıyor. Böyle düşününce her şey tamam gibi .

Fakat yukarıdaki beytin yine Prof. Dr. Naci Tokmak tarafından tercümesi şöyle yapılmış: “Mahmud’un tarzı bizim vefakarlığımıza uymaz. Onun tarzı olan sözler bizimle bağdaşmaz.”

Bu tercüme benim anladığımdan hayli farklı. Naci Tokmak hoca beyte bir de haşiye (dipnot) vermiş. Orada Gazneli Mahmud ve Şehname yazarı Firdevsî hakkındaki rivayeti anlatmış. Buraya olduğu gibi alıyorum:

“Rivayet edildiğine göre, Gazneli Mahmud (Salt: 971-1030), Firdevsî (ö. 1020 veya 1025) ünlü Şâhnâme’sini kaleme alacağı zaman, her beyti için bir altın vermeyi vadetmiş, ancak kitap tamamlandıktan sonra Firdevsî’yi çekemeyenlerin sultanı etkilemeleri sonucunda, sözünde durmayan sultan altın yerine gümüş sikke vermiş, Firdevsî de gümüş sikkeleri aldıktan sonra hamama gitmiş ve bu paraları hamamcı ve orada çalışanlara bahşiş olarak verip, Sultan Mahmud’u hicveden bir kaside yazıp Gazne’den ayrılarak Tus şehrinde bir arkadaşının evinde saklanmıştır. Bir süre sonra Sultan hatasını anlayıp altınları develere yükleterek Firdevsî’ye göndermiş, ancak altınları getiren kervan Tus şehrinin bir kapısından girerken öbür kapısından da Firdevsî’nin cenazesi çıkıyormuş. Bu beyitte bu olaya değinilmektedir.”

İşte rivayet böyle. Zaten beyitleri sırasıyla okuduğumuzda da beyitlerin bu rivayete münasip düştüğü daha iyi anlaşılıyor:

Leyla ile Mecnun hikayelerin padişahıdır
Bu konuda kalem oynatman uygun olandır

Arapça ve Farsçadaki hünerini göstermelisin
Bu yeni gelini en güzel şekilde süslemelisin

Benim şiirden çok iyi anladığımı bilirsin
Beyitler eski mi yeni mi, anladığımı bilirsin

Saf altın değerinde bâkir kelimelerle yaz
Ayarı düşük altınla değil, saf altınla yaz

Düşünce dağarcığından çıkana özen göster
Kimin gerdanlığına inci dizdiğini göster

Mahmud’un tarzı bizim vefakarlığımıza uymaz
Onun tarzı olan sözler bizimle bağdaşmaz

Soyu sopu asil olanlar böyle şeyler yapmaz
Ona çok değerli sözlerden başkası yaraşmaz

Fakat ben bahsettiğim beytin Türkçeyi kasteden bir manasının olduğunu hâlâ düşünüyorum. Naci Tokmak hoca sanki bu manayı yazmak istememiş, okurların tepkisinden çekinmiş gibi geldi bana. Bilmem siz ne düşünürsünüz.

Onur BÜLBÜL

 

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s